الحسين » ، « وفاة ابى جعفر محمد بن على » ، « وفاة ابى عبد الله جعفر بن محمد و آدابه » ، « وفاة موسى بن جعفر » ، « وفاة على الرضا » عليه السلام « وفاة على بن محمد بن على الهادى » « 1 » از جمله اين عناوين است كه ذيل آنها كلمات قصارى نيز از آن بزرگواران نقل مىكند . كتاب يعقوبى حوادث تا سال 259 را آورده و بنابر اين از وفات امام عسكرى عليه السلام سخن نگفته است . اين كه وى از قيام زيد با اجمال تمام سخن گفته ، شاهد امامى بودن او عنوان شده است . « 2 » اما دربارهء آثار يعقوبى بايد گفت يعقوبى به عنوان مورخ و جغرافيدان شناخته مىشود . « 3 » آثار وى نيز در همين دو زمينه تأليف شده است . از ميان چندين كتابى كه در منابع مختلف به وى منسوب شده ، تنها سه كتاب وى برجاى مانده است . عناوين كتابهاى مفقود وى عبارتند از : كتاب المسالك و الممالك ، فتح افريقيه و اخبارها ، اخبار الطاهريين . اما سه عنوان كتاب وى كه برجاى مانده و هر سه به چاپ رسيده عبارتند از : تاريخ ، البلدان و مشاكلة الناس لزمانهم . دو كتاب البلدان و مشاكله ، هر دو كم حجم‌اند و به چاپ هم رسيده‌اند . البلدان كه به زبان فارسى نيز ترجمه شده در جغرافى عمومى شهرهاست و فوائد تاريخى بسيار مهمى دارد . كتاب مشاكله نيز دربارهء تقليد مردمان هر زمان از خلق و خوى خليفهء حاكم است كه با نمونه‌هاى تاريخى ارائه شده است . مهمترين كتاب وى تاريخ اوست كه نام مشخصى جز تاريخ اليعقوبى براى آن ياد نشده است . تاريخ يعقوبى ، يك دوره تاريخ عمومى است كه از هبوط آدم آغاز شده و پس از آن كه به ظهور اسلام رسيده ، حوادث را تا سال 259 ادامه داده است . « 4 » با توجه به تاريخ نگارش اين اثر ، بايد دانست كه تاريخ يعقوبى ، قديمىترين تاريخ عمومى است كه در تمدن اسلامى نگاشته شده و به دست ما رسيده است . البته تاريخ خليفة بن خياط پيش از آن نگاشته شده جز آن كه بحث تاريخى خود را از اسلام آغاز كرده نه از ابتداى آفرينش . تاريخ يعقوبى چندين بار چاپ شده است . متأسفانه بايد گفت ، به دليل عدم رواج آن در دوره‌هاى گذشته ، نسخه‌هاى خطى چندانى از وى در دست نيست . اين كتاب يك بار در هلند به سال 1883 ( 1301 قمرى ) چاپ شده و پس از آن در نجف در سه جلد با مقدمه و تعليقات محمدصادق بحرالعلوم به چاپ رسيده است . « 5 » چاپ رايج آن از انتشارات‌دار

--> ( 1 ) . تاريخ اليعقوبى ، ج 2 ، ص 503 ( 2 ) . نشأة علم التاريخ عند العرب ، صص 52 - 53 ( 3 ) . با توجه به آگاهيهايى كه وى دربارهء مسائل فلكى و هيئت در كتاب تاريخ خود آورده ، بى شبهه بايد وى رايك منجم به معناى علمى آن به حساب آوريم . ( 4 ) . دربارهء احوال و آثار يعقوبى نك : اليعقوبى ، المؤرخ والجغرافى ، ياسين ابراهيم على الجعفرى ، بغداد ، 1980 ( 5 ) . نجف ، منشورات مكتبة الحيدرية ، 1394